Tác hại của sét đối với con người và tài sản – Những mối nguy hiểm cần biết

Sét là một trong những hiện tượng thiên nhiên mạnh mẽ và nguy hiểm nhất. Mỗi năm, trên toàn thế giới có hàng triệu vụ sét đánh xuống mặt đất, gây ra những thiệt hại đáng kể về người và tài sản. Riêng ở Việt Nam – quốc gia nằm trong khu vực có mật độ sét cao của châu Á, ước tính có khoảng 2 triệu cú sét đánh xuống mỗi năm. Bài viết này sẽ phân tích chi tiết về tác hại của sét đối với con người và tài sản, đồng thời cung cấp những biện pháp phòng tránh hiệu quả để bảo vệ bạn và người thân trong mùa mưa giông sắp tới.

1. Tác hại của sấm sét đối với con người

1.1. Tổn thương trực tiếp

Khi sét đánh trúng con người, tác hại thường rất nghiêm trọng và có thể dẫn đến tử vong tức thì. Dòng điện từ sét có thể đạt đến hàng trăm nghìn vôn, gây ra những tổn thương không thể phục hồi cho cơ thể. Cụ thể:

• Bỏng nặng: Sét có nhiệt năng cực lớn lên đến 30.000°C, cao hơn nhiều so với bề mặt của Mặt Trời. Cho dù chỉ sượt qua, sét cũng có thể gây bỏng nặng trên cơ thể nạn nhân, để lại những vết sẹo vĩnh viễn hoặc hình thành các “vết sét” đặc trưng trên da.

• Tổn thương não và hệ thần kinh: Dòng điện từ sét khi đi qua não có thể gây tổn thương nghiêm trọng, dẫn đến các vấn đề như mất trí nhớ, khó khăn trong tập trung, suy giảm nhận thức, và thậm chí gây rối loạn nhân cách. Nhiều nạn nhân bị sét đánh còn bị rối loạn thị giác và thính giác vĩnh viễn.

• Tổn thương tim mạch: Sét có thể khiến tim ngừng đập ngay lập tức hoặc gây rối loạn nhịp tim (loạn nhịp), dẫn đến tử vong nhanh chóng nếu không được cấp cứu kịp thời. Ngay cả khi sống sót, nhiều nạn nhân còn phải đối mặt với các bệnh lý tim mạch kéo dài.

• Tổn thương cơ xương: Lực từ tia sét có thể đủ mạnh để gây gãy xương, vỡ màng nhĩ, và gây tổn thương cơ bắp nghiêm trọng. Trong một số trường hợp, sức mạnh của sét có thể đẩy văng nạn nhân đi xa vài mét, dẫn đến những chấn thương thứ phát nghiêm trọng.

1.2. Ảnh hưởng dài hạn

Ngay cả khi sống sót sau khi bị sét đánh, nạn nhân thường phải chịu các hậu quả sức khỏe lâu dài:

• Hội chứng sau sét đánh: Nhiều nạn nhân phải sống chung với các triệu chứng như đau nhức kinh niên, nhức đầu, mất ngủ, mệt mỏi, suy giảm trí nhớ và khả năng tập trung, cũng như các rối loạn tâm lý như trầm cảm, lo âu và căng thẳng sau chấn thương.

• Tổn thương thần kinh ngoại biên: Nhiều người sống sót sau sét đánh phàn nàn về các cơn đau nhức, tê và kiến bò ở tay chân, là hậu quả của tổn thương thần kinh ngoại biên. Những tổn thương này có thể kéo dài suốt đời và ảnh hưởng lớn đến chất lượng cuộc sống.

• Chấn thương tâm lý: Trải nghiệm bị sét đánh có thể để lại những tổn thương tâm lý sâu sắc, gây ra hội chứng căng thẳng sau chấn thương (PTSD), lo âu khi thời tiết xấu, và nỗi sợ hãi kéo dài với sấm sét.

Theo thống kê, tỷ lệ tử vong do sét đánh ở Việt Nam khá cao, với khoảng 175 người tử vong trong giai đoạn 2017-2022, trung bình khoảng 29 người mỗi năm.

2. Tác hại của sấm sét đối với tài sản

2.1. Thiệt hại cho các công trình

Sét không chỉ nguy hiểm đối với con người mà còn gây ra những thiệt hại lớn cho tài sản và công trình:

• Cháy nổ: Khi sét đánh trúng các công trình không được bảo vệ, nhiệt độ cực cao có thể gây cháy, đặc biệt là ở những nơi có vật liệu dễ cháy như mái nhà, tường gỗ, hoặc các công trình bằng vật liệu nhẹ. Nhiều ngôi nhà đã bị thiêu rụi hoàn toàn chỉ sau một cú sét đánh.

• Hư hỏng kết cấu công trình: Năng lượng từ sét có thể làm nứt vỡ bê tông, vỡ gạch, và thậm chí làm sập một phần công trình. Ở những tòa nhà cao tầng không được trang bị hệ thống chống sét đạt chuẩn, thiệt hại cấu trúc có thể rất nghiêm trọng.

• Tác động đến đường ống và hệ thống: Sét có thể gây hư hỏng các hệ thống điện, nước, khí đốt trong công trình, dẫn đến các sự cố phụ như rò rỉ khí gas, nước hoặc cháy nổ thứ cấp.

2.2. Thiệt hại cho thiết bị điện, điện tử

Trong thời đại số hóa, các thiết bị điện tử ngày càng chiếm vị trí quan trọng trong đời sống và sản xuất. Tuy nhiên, đây cũng là nhóm tài sản dễ bị tổn thương nhất khi có sét:

• Sét đánh trực tiếp: Thiết bị điện tử bị sét đánh trực tiếp thường bị phá hủy hoàn toàn, không thể khôi phục. Điện áp từ sét có thể cao gấp hàng nghìn lần so với điện áp làm việc của thiết bị.

• Sét lan truyền qua đường dây: Nguy hiểm hơn, ngay cả khi sét đánh cách xa vài trăm mét, nó vẫn có thể lan truyền qua hệ thống dây dẫn (điện, viễn thông, internet) vào nhà và phá hủy các thiết bị đang kết nối. Đây là hình thức thiệt hại phổ biến nhất và gây tổn thất kinh tế lớn.

• Sét lan truyền qua đất: Khi sét đánh xuống đất, điện áp có thể lan truyền qua đất và gây hại cho các thiết bị thông qua hệ thống tiếp đất không đảm bảo.

Theo Chống Sét Toàn Cầu, tổn thất kinh tế hàng năm do sét gây ra cho thiết bị điện tử tại Việt Nam ước tính lên đến hàng trăm tỷ đồng, bao gồm các thiết bị như:

• Tivi, tủ lạnh, máy điều hòa
• Máy tính, server và hệ thống CNTT
• Thiết bị viễn thông, trạm BTS
• Hệ thống điều khiển công nghiệp

2.3. Thiệt hại cho hạ tầng công cộng

Sét không chỉ ảnh hưởng đến các tài sản cá nhân mà còn gây thiệt hại lớn cho các công trình hạ tầng công cộng:

• Hệ thống lưới điện: Sét là nguyên nhân hàng đầu gây mất điện diện rộng khi đánh vào đường dây tải điện, trạm biến áp hoặc thiết bị phân phối điện. Vụ sét đánh vào máy cắt 220KV của Nhà máy Thủy điện Hòa Bình vào ngày 4/6/2001 là một ví dụ điển hình, khi nó làm rã mạch lưới điện toàn miền Bắc và gây mất điện diện rộng.

• Hệ thống thông tin liên lạc: Các trạm thu phát sóng, trạm BTS, cáp quang và hệ thống viễn thông thường xuyên bị hư hại do sét, dẫn đến mất kết nối và gián đoạn dịch vụ.

• Hệ thống vận tải: Sét có thể ảnh hưởng đến hệ thống tín hiệu đường sắt, thiết bị dẫn đường hàng không và các hệ thống điều khiển giao thông, gây ra gián đoạn và tiềm ẩn nguy cơ tai nạn.

3. Tác hại của sấm sét đối với thiên nhiên

3.1. Cháy rừng

Sét là một trong những nguyên nhân tự nhiên phổ biến nhất gây cháy rừng, đặc biệt trong mùa khô. Khi đánh vào các khu vực có nhiều thảm thực vật khô, nhiệt từ sét có thể dễ dàng bắt cháy và lan rộng:

• Thiệt hại sinh thái: Cháy rừng do sét gây ra có thể hủy diệt hàng nghìn hecta rừng, làm mất môi trường sống của động vật hoang dã và gây ra những thay đổi lâu dài trong hệ sinh thái.

• Phát thải carbon: Cháy rừng làm phát thải một lượng lớn carbon dioxide và các khí gây hiệu ứng nhà kính khác, góp phần vào biến đổi khí hậu.

3.2. Tác động đến động, thực vật

Sét không chỉ gây hại cho con người và tài sản mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến động vật và thực vật:

• Thiệt hại về gia súc: Mỗi năm, hàng nghìn gia súc (trâu, bò, ngựa) bị sét đánh chết trên thế giới. Năm 2016, một vụ sét đánh tại Na Uy đã làm chết hơn 300 con tuần lộc trong một sự kiện được coi là một trong những thảm kịch động vật do sét gây ra lớn nhất từ trước đến nay.

• Tổn thương cây cối: Cây cao thường là mục tiêu của sét. Khi sét đánh trúng cây, nó có thể khiến nhựa cây sôi lên và tạo áp suất làm nứt vỡ thân cây, hoặc thậm chí bốc cháy. Nhiều cây cổ thụ quý hiếm đã bị mất do sét đánh.

4. Lợi ích và tác hại của sấm sét

Mặc dù sấm sét thường được nhắc đến với những tác hại nghiêm trọng, nhưng nó cũng có những đóng góp tích cực cho hệ sinh thái và cuộc sống con người.

4.1. Lợi ích của sấm sét

• Tạo ozon và nitơ: Sét giúp tạo ra ozon trong tầng khí quyển, có vai trò quan trọng trong việc bảo vệ trái đất khỏi tia tử ngoại. Ngoài ra, sét còn tạo ra nitơ trong không khí, sau đó được mưa đưa vào đất, hoạt động như một loại phân bón tự nhiên.

• Cải tạo đất: Năng lượng từ sét giúp chuyển đổi nitơ trong không khí thành các dạng mà thực vật có thể hấp thụ, hỗ trợ quá trình cải tạo đất và tăng độ phì nhiêu.

• Tiêu diệt mầm bệnh: Nhiệt độ cực cao từ sét có khả năng tiêu diệt một số loại mầm bệnh và côn trùng gây hại trong đất, góp phần duy trì sự cân bằng sinh thái.

• Nguồn năng lượng tiềm năng: Các nhà khoa học đang nghiên cứu cách khai thác năng lượng từ sét như một nguồn năng lượng tái tạo, mặc dù công nghệ này vẫn còn ở giai đoạn sơ khai.

4.2. So sánh tác hại và lợi ích

Khi đặt lợi ích và tác hại của sấm sét lên bàn cân, rõ ràng tác hại tiềm tàng đối với con người và tài sản vượt trội hơn nhiều. Tuy nhiên, trong hệ sinh thái tự nhiên, sét vẫn giữ vai trò quan trọng trong các chu trình sinh địa hóa. Điều này cho thấy tầm quan trọng của các biện pháp phòng tránh để giảm thiểu tác hại của sét đối với con người và tài sản, thay vì cố gắng can thiệp vào quá trình tự nhiên này.

5. Nguyên nhân gây ra sấm sét

Để hiểu rõ hơn về tác hại và cách phòng tránh sét, chúng ta cần nắm được nguyên nhân hình thành hiện tượng này.

5.1. Quá trình hình thành sét

Sét được hình thành thông qua một quá trình phức tạp liên quan đến sự chuyển động của các khối không khí và sự phân bố điện tích trong đám mây:

• Phân tách điện tích trong mây: Trong đám mây dông, các hạt băng, nước và hơi nước va chạm với nhau, dẫn đến sự phân tách điện tích. Thông thường, phần trên của mây tích điện dương (+), trong khi phần dưới tích điện âm (-).

• Tạo hiệu điện thế: Khi sự phân tách điện tích đủ lớn, điện áp giữa các vùng khác nhau trong mây hoặc giữa mây và đất có thể đạt đến hàng triệu vôn, vượt qua khả năng cách điện của không khí.

• Phóng điện: Khi hiệu điện thế đủ lớn, sẽ xảy ra hiện tượng phóng điện – đó chính là sét. Sét có thể diễn ra:

  • Giữa các đám mây (sét đám mây)
  • Từ mây xuống đất (sét mây-đất)
  • Từ đất lên mây (sét đất-mây, ít gặp hơn)

5.2. Các yếu tố ảnh hưởng đến hoạt động sét

Một số yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến tần suất và cường độ của hoạt động sét bao gồm:

• Điều kiện khí hậu: Khu vực có khí hậu nhiệt đới ẩm như Việt Nam thường có hoạt động sét mạnh hơn do có nhiều điều kiện thuận lợi cho việc hình thành mây dông.

• Địa hình: Các khu vực có địa hình cao như đồi núi thường có nguy cơ bị sét đánh cao hơn. Đây là lý do tại sao các tỉnh miền núi phía Bắc Việt Nam có mật độ sét cao hơn nhiều nơi khác.

• Thời điểm trong năm: Ở Việt Nam, hoạt động sét tập trung chủ yếu vào mùa mưa từ tháng 4 đến tháng 10, đặc biệt là thời điểm giao mùa khi có sự gặp gỡ của các khối không khí có nhiệt độ khác nhau.

• Biến đổi khí hậu: Theo các nghiên cứu gần đây, biến đổi khí hậu đang làm tăng tần suất và cường độ của các hiện tượng thời tiết cực đoan, bao gồm cả các trận giông sét.

6. Cách phòng tránh sấm sét

Với những tác hại nghiêm trọng đã được phân tích ở trên, việc phòng tránh sấm sét là vô cùng cần thiết để bảo vệ tính mạng và tài sản.

6.1. Biện pháp phòng tránh khi ở ngoài trời

Khi bị bắt gặp trong tình huống có sấm sét khi đang ở ngoài trời, bạn cần:

• Tìm nơi trú ẩn an toàn: Di chuyển vào trong nhà có hệ thống chống sét, xe hơi (không chạm vào phần kim loại), hoặc các tòa nhà lớn.

• Nếu không thể vào nhà:

  • Tránh xa các vật thể cao như cây cối, cột điện, tháp nước
  • Không đứng trên đỉnh đồi, ở ngoài bãi biển hoặc cánh đồng trống
  • Tránh xa các vật dụng kim loại như xe đạp, máy móc nông nghiệp
  • Tránh nằm thẳng trên mặt đất, thay vào đó nên ngồi xổm, chân khép sát vào nhau

• Dừng các hoạt động ngoài trời: Ngừng ngay các hoạt động như bơi lội, leo núi, hoặc các trò chơi ngoài trời khi nghe thấy tiếng sấm đầu tiên.

• Áp dụng quy tắc “30-30”: Nếu thời gian giữa lúc thấy tia chớp và nghe tiếng sấm nhỏ hơn 30 giây, hãy tìm nơi trú ẩn ngay lập tức. Chỉ ra ngoài khi đã 30 phút trôi qua từ tiếng sấm cuối cùng.

6.2. Biện pháp phòng tránh khi ở trong nhà

Ngay cả khi ở trong nhà, bạn vẫn cần thực hiện một số biện pháp phòng tránh:

• Tránh tiếp xúc với các vật dẫn điện:

  • Không sử dụng điện thoại có dây
  • Không chạm vào các thiết bị điện, đường ống nước, vòi hoa sen
  • Không đứng gần cửa sổ, cửa ra vào, lò sưởi kim loại

• Rút phích cắm các thiết bị điện quan trọng:

  • Tivi, máy tính, tủ lạnh, điều hòa và các thiết bị điện tử giá trị khác
  • Nếu có thể, ngắt cầu dao điện

• Không tắm khi có giông sét: Nước là chất dẫn điện tốt, vì vậy không nên tắm, rửa chén hoặc làm việc với nước khi có giông sét.

6.3. Lắp đặt hệ thống chống sét cho công trình

Biện pháp an toàn lâu dài và hiệu quả nhất là lắp đặt hệ thống chống sét cho công trình. Một hệ thống chống sét hiệu quả thường bao gồm:

• Hệ thống chống sét trực tiếp:

  • Kim thu sét được lắp đặt ở điểm cao nhất của công trình
  • Dây dẫn sét (thường là dây đồng hoặc thép mạ kẽm) nối từ kim thu sét xuống hệ thống tiếp đất
  • Hệ thống tiếp địa gồm các cọc tiếp địa và dây nối

• Hệ thống chống sét lan truyền:

  • Thiết bị chống sét lan truyền đường nguồn (SPD – Surge Protection Device)
  • Thiết bị chống sét cho đường tín hiệu, viễn thông
  • Bộ lọc sét cho các thiết bị điện tử nhạy cảm

Theo quy định kiểm định hệ thống chống sét, các công trình cần được kiểm tra định kỳ để đảm bảo hệ thống vẫn hoạt động hiệu quả, đặc biệt là trước mùa mưa giông.

7. Dấu hiệu của sấm sét – Nhận biết sớm để phòng tránh

Khả năng nhận biết sớm các dấu hiệu của sấm sét có thể giúp bạn có đủ thời gian để tìm nơi trú ẩn an toàn trước khi hiện tượng này diễn ra.

7.1. Dấu hiệu tự nhiên

• Thay đổi thời tiết đột ngột: Khi thấy trời chuyển mây đen dày đặc, gió thổi mạnh và nhiệt độ giảm đột ngột, đây có thể là dấu hiệu của giông sắp đến.

• Cảm giác tóc dựng lên: Nếu bạn cảm thấy tóc dựng đứng hoặc có cảm giác ngứa ran trên da, đây là dấu hiệu cực kỳ nguy hiểm cho thấy sét sắp đánh gần đó. Bạn cần ngay lập tức ngồi xổm, chân khép lại và đầu cúi xuống để giảm thiểu rủi ro.

• Ánh sáng xanh hoặc tiếng kêu xèo xèo: Ánh sáng xanh phát ra từ các vật thể kim loại hoặc tiếng kêu xèo xèo từ các thiết bị điện có thể là dấu hiệu của hiện tượng “lửa Saint Elmo” – một hiện tượng phóng điện corona xảy ra trước khi sét đánh.

7.2. Dấu hiệu từ công nghệ hiện đại

• Ứng dụng theo dõi thời tiết: Nhiều ứng dụng thời tiết hiện nay có tính năng cảnh báo sấm sét theo thời gian thực, cung cấp thông tin về vị trí và hướng di chuyển của các cơn giông.

• Bản đồ sét trực tuyến: Các trang web và ứng dụng chuyên dụng như LightningMaps.org cho phép bạn theo dõi hoạt động sét trong khu vực của mình theo thời gian thực.

• Thiết bị cảnh báo sét cá nhân: Đây là các thiết bị nhỏ, có thể mang theo người, phát hiện sự thay đổi trong trường tĩnh điện hoặc sóng vô tuyến do sét gây ra và cảnh báo người dùng.

Kết luận

Sét là một hiện tượng thiên nhiên mạnh mẽ với những tác động hai mặt. Trong khi nó mang lại một số lợi ích cho hệ sinh thái tự nhiên, tác hại của sét đối với con người và tài sản là không thể phủ nhận. Từ những thương tổn nghiêm trọng về cơ thể, thiệt hại về tài sản, đến ảnh hưởng tiêu cực đến môi trường thiên nhiên, sét luôn là mối đe dọa cần được cảnh giác.

Hiểu biết về cơ chế hình thành sét, nhận biết các dấu hiệu cảnh báo sớm, và áp dụng các biện pháp phòng tránh hiệu quả là những yếu tố quan trọng để giảm thiểu nguy cơ. Đặc biệt, việc lắp đặt hệ thống chống sét chất lượng cao cho các công trình là biện pháp bảo vệ lâu dài và hiệu quả nhất.

Chống Sét Toàn Cầu với hơn 10 năm kinh nghiệm trong lĩnh vực chống sét, chúng tôi tự hào cung cấp các giải pháp chống sét toà